رحمان سعادت؛ اقتصاددان و عضو هیات علمی دانشگاه سمنان 
یک جمله در فلسفه علم وجود دارد که میگوید: «فکر مانع فکر است.» منظور این است که گاهی یک عبارت یا نظریه علمی آنقدر تکرار میشود که دیگر جرئت نمیکنیم به چیز دیگری فکر کنیم. برای مثال، در زمان گالیله، فکر غالب این بود که خورشید به دور زمین میگردد و بنابراین کسی به خود اجازه نمیداد به فرضیه دیگری فکر کند.
در اقتصاد نیز گاهی با چنین وضعیتی مواجه هستیم. برای مثال، آنقدر بر این موضوع تأکید شده که نقدینگی عامل تورم است که دیگر نمیتوانیم به دلایل و عوامل دیگر فکر کنیم؛ در حالی که عوامل غیرنقدینگی و فشار تقاضا نیز میتوانند در ایجاد تورم نقش داشته باشند.
افرادی که خود عامل تورم هستند، گاهی تورم را به اشیا و عوامل بیرونی نسبت میدهند. مگر خود نقدینگی میتواند بهصورت خودکار و بدون دخالت انسان خلق شود؟ خالق نقدینگی انسانها هستند. به بیان دیگر، خود انسان میتواند عامل تورم باشد و تورم خلق کند.
اگر در کشورهای دیگر تورم عمدتاً یک پدیده پولی باشد، اما پس از نیم قرن زیست با تورم در ایران، به نظر میرسد که خود ما نیز در برخی موارد عامل تورم هستیم.
درست است که تورم یک پدیده پولی است و همچنین فشار تقاضا میتواند سبب تورم شود و از این منظر، تورم بهعنوان یک پدیده خارج از انسان معرفی میشود؛ اما به دلایل زیر میتوان گفت خود انسان نیز میتواند خالق تورم باشد. البته درجه تورمزایی افراد متفاوت است.
نقدینگی یک عنصر عامل نیست، بلکه معلول است. اگر DNA انسان به سمت تورمزایی رفته باشد، تورم خلق خواهد کرد؛ حتی اگر نیازی به تورم وجود نداشته باشد. این نوع انسان، به نوعی معتاد تورم است. موارد زیر میتواند در تغییر «ژن» انسان برای تولید تورم مؤثر باشد:
الف) سیاستمداران و مدیران تورمزا
سیاستمدار و مدیر، انسان هستند و برخی از آنها تورمزا. در دنیای امروز که سیاست مبتنی بر انتخابات و رقابت است، عموماً کاندیداها برای اینکه از رقبا سبقت بگیرند، سعی میکنند با وعدههای متعدد و رؤیایی، بهویژه وعدههای اقتصادی، نتیجه انتخابات را به نفع خود تغییر دهند.
وقتی پیروز انتخابات میشوند و با واقعیتها و محدودیتها مواجه میشوند و از سوی دیگر تحت فشار افکار و مطالعه عمومی برای اجرای وعدهها قرار میگیرند، راحتترین راه برای عمل به وعدههای انتخاباتی، چاپ پول است و با تولید نقدینگی، تورم خلق میکنند. یعنی نقدینگی خودبهخود رخ نمیدهد، بلکه عامل انسانی پشت این قضیه است. فرایندهای انتخاباتی نیز ناخواسته افراد را به سمت تورم هدایت میکنند.
ب) خودنمایی با قیمت بالا
یکی دیگر از موقعیتهایی که افراد و انسانها عامل تورم میشوند، در دنیای مد و مصرف نمایشی است. بخشی از خودنمایی از طریق قیمت بالا صورت میگیرد. بهخصوص افراد متمول و ثروتمند، خرید با قیمت پایین را نوعی توهین تلقی میکنند.
برای مثال، فردی ممکن است یک کتونی با قیمت بالا خریداری و آن را به نمایش بگذارد. اگر قیمت یک کتونی ۵ میلیون تومان باشد، ممکن است کتونی با قیمت ۵۰۰ میلیون تومان خریداری شود. بنابراین، نوعی رقابت برای قیمتگذاری بالا شکل میگیرد و تورم به وسیله انسان خلق میشود. به این نوع تورم میتوان «تورم خودخواسته» گفت.
ج) تورم برای انتقام
بخشی از تورم نیز میتواند به خاطر انتقام باشد. در برخی مواقع، وقتی افراد در جامعه احساس میکنند مورد بیعدالتی قرار گرفتهاند و راهی برای انتقام ندارند، با افزایش قیمت کالا و خدمات، خود را به نوعی از افراد و گاهی از جامعه انتقام میگیرند. این نیز نوعی تورمزایی است؛ «تورم انتقامی».
د) تورم به خاطر توهم زرنگی و هوش
انسانها عموماً دوست دارند باهوش جلوه کنند. در برخی مواقع، گرانفروشی به مشتری نوعی زیرکی و هوش تلقی میشود. ریشه اثبات هوش و زرنگی خود را میتوان در برخی موارد در فروش کالا و خدمات با قیمت بالا به دیگران دید. بنابراین، این نیز نوعی رفتار انسانی تورمزا است.
س) تورم به خاطر بیشنمایی هزینه
بخشی از تورم به دلیل بیشنمایی هزینههاست. این امکان وجود دارد که با روشهای مختلف، هزینه تمامشده بیشتر نشان داده شود. برای مثال، میتوان هزینه یک پروژه را بیش از میزان واقعی آن نشان داد. این نیز نوعی خلق تورم به وسیله انسان است.
ش) تورم ناشی از سلبریتیها
سلبریتی وقتی به شهرت و ثروت میرسد، در مرحله بعد وارد دنیای اقتصاد و قیمت میشود. خرید او از لباس یا خودرو میتواند به افزایش قیمتها منجر شود و قیمت پایه را در سطح بالاتری قرار دهد و سپس قیمتهای پایینتر بر اساس آن شکل بگیرند. بنابراین، سطح عمومی قیمت افزایش مییابد.
برای مثال، فرض کنید یک سلبریتی در یک منطقه متوسط اقدام به خرید خانه کند. از یک سو، قدرت خرید او بالاست و از سوی دیگر، بنگاه مسکن انتظار ندارد او قیمت پایینی پرداخت کند. بنابراین، یک شوک قیمتی در آن منطقه رخ میدهد.
عموماً در معاملات املاکی، هنگامی که افراد عادی نیز به منطقه مراجعه میکنند، حضور آن سلبریتی ذکر میشود و از آن برای جلب نظر مشتری به خرید و همچنین فروش با قیمت بالاتر استفاده میکنند. بنابراین، سطح قیمتها افزایش مییابد؛ و عوامل دیگر...
بنابراین؛ اگر این موارد بهصورت گسترده و در بلندمدت تکرار شود، انسانها تورمزا میشوند.
